Skip to content

AUTORI I VRIJEDNOSTI:
Estetika filmskog rimejka

Jelena Đurđić

EDI-02, 12/2016


Das Cabinett des Dr. Caligari (Robert Wiene, 1920)
The Cabinet of Dr. Caligari (David Lee Fisher, 2005)

Osnovno pitanje koje pokreće film Kabinet doktora Kaligarija jeste – koliko je nijemi film s početka dvadesetog vijeka izgubio i/ili dobio njegovom zvučnom interpretacijom, to jest, da li je i koliko reditelj rimejka uspio da ga približi današnjoj publici.

Između originala i rimejka stoji osamdeset šest godina. Ta dva filma obrađuju istu temu, na gotovo isti način, što ih i čini sličnima, a razlikuju se samo u pogledu zvučnosti. Pitanje je, dakle, koliko je takozvano „razotkrivanje“, odnosno ozvučenje, učvrstilo ili trivijalizovalo vrijednosti originala. Posebno je indikativan izbor glumaca za rimejk, jer njihovo pretjerano akcentiranje i naglašavanje riječi i izgovora dovodi do izvještačenosti i izuzetno loših spojeva patetike i humora. Na kraju, da li original i rimejk treba posmatrati kao dva umjetnička doživljaja jedne iste priče, ili praviti rimejk radi rimejka, dovodeći tako u pitanje i samu estetiku originala, kao što se desilo u ovom slučaju? No, stvari se mogu i drugačije posmatrati – rimejk, ma koliko zaostajao za originalom, aktuelizuje original; skida prašinu s njega i otima ga zaboravu – pripravivši izvjesnu vrstu omaža prvobitnom ostvarenju. Možda u tome i treba tražiti smisao ovog rimejka.

 

Robert Vine (1873 – 1938) bio je važan reditelj njemačkog nijemog filma. Dva njegova najupečatljivija ostvarenja, koja su uticala na njemački film tog vremena su Kabinet doktora Kaligarija (1920) i Raskoljnikov (1923), rađen po motivima romana Zločin i kazna F. Dostojevskog. Nakon što je Hitler preuzeo vlast u Njemačkoj, Vine napušta Berlin i odlazi u Budimpeštu gdje režira film Jedna noć u Veneciji (1934), kasnije u London, i na kraju u Pariz, gdje je zajedno sa Ž. Koktoom pokušava da napravi zvučnu verziju filma Kabineta doktora Kaligarija, ali mu to nije pošlo za rukom – umro je u Parizu 1938.

O reditelju rimejka Dejvidu Fišeru nema dostupnih podataka. Sve što se može naći jeste da mu je Kabinet doktora Kaligarija jedini film koji je režirao i to kao omaž velikom filmskom klasiku.

Dva rediteljska opusa, nemoguće je, dakle, upoređivati, ali vrijeme nastanka dva filma (original na početku XX vijeka, a rimejk na pragu XXI otvara pitanje tehničkog usavršavanja filmske umjetnosti, kao i etičko-estetski aspekt i ukus današnjeg gledaoca.

Kabinet Dr. Kaligarija nastao je nakon I svjetskog rata, u doba velike finansijske krize. Ta kriza upravo je diktirala i način na koji su filmovi realizovani. U slučaju Kaligarija, recimo, odlučeno je da se primijene vještačke pozadine scena, u vidu oslikanih zavjesa, jer su filmski studiji u godinama recesije koja je nastupila odmah po okončanju rata, električnom energijom snabdijevani na osnovu propisanih kvota. Dakle, nije ni čudno što je Kaligari iz 1920. zapravo dobro osmišljeno, gotovo teatralno djelo, iako snimano u ograničenim, odnosno lošim uslovima. Međutim, ni to mu nije smetalo da ostvari svoj cilj, to jest, da uđe u istoriju kinematografije. Njegova produkcija označila je početak velike decenije njemačkog filma. Njemački reditelji otkrili su da mogu imati potpunu vlast nad svakim aspektom procesa filmskog stvaralaštva samo ako rade u kontrolisanom studijskom prostoru.

Kabinet Dr. Kaligarija (2005.) nastaje u Americi, na pragu nove globalne ekonomske krize. Izuzev pretjeranih vizuelnih efekata, sve i u novom Kaligariju upućuje na ograničenost uslova: loš izbor glumaca, loša kostimografija, loše osvjetljenje, nasnimavana scenografija, niskobudžetna produkcija… Međutim, loši uslovi u prvom slučaju, nisu narušili kvalitet originala – ušao je u istoriju kinematografije, dok je rimejk u najboljem smislu vrlo prosječan film.

Oba filma, i original i rimejk zasnovana su na istoj priči. Češki pjesnik Hans Janovic i mladi austrijski umjetnik Karl Majer napisali su scenario zasnovan na psihološkim fenomenima i zagonetnim koincidencijama, kao i bizarnim seksualnim iskustvima iz Hamburga. Glavni lik njihove priče je lakrdijaš Dr Kaligari koji, iz grada u grad, putuje sa svojom šatrom i zabavlja publiku tako što ispituje naizgled hipnotisanog mjesečara zvanog Čezare koji proriče budućnost. Njihov dolazak u grad Holstenval poklapa se sa serijom brutalnih ubistava. Mladi student Francis kasnije otkriva da je sva ta ubistva počinio Čezare na zapovijest zlog Kaligarija, koga je zaposjeo duh hipnotizera-ubice istoimenjaka iz XVIII vijeka. Suočen s dokazima o tome, dr. Kaligari će poludjeti, pa ga zatvaraju u azil za duševne bolesnike. Međutim, reditelj Fric Lang (kojem je prije Vinea bilo ponuđeno da režira film), uprkos protivljenju autora scenarija, dodaje filmu okvirnu priču, koja je njegovo značenje okrenula naopako: Francis je pretvoren u naratora priče i uveden kao duševni bolesnik u azil za umobolne kojim, kako se otkriva na kraju, upravlja sam Dr Kaligari. Lang je smatrao da će realistički okvir priče istaći ekspresionističke elemente mizanscena.

Kabinet doktora Kaligarija osim što se smatra prvim horor filmom u istoriji kinematografije, kao i njegov rimejk odlikuju se vizuelnim različitostima u kojima prepoznajemo osobenosti oba rediteljska izraza. Razlike između Kaligarija iz 1920. i 2005. su brojne – od postera za film, preko dizajna koji je korišćen, do glume.

Posteri za film:

Potpuno neočekivano za današnje produkcijske uslove, došlo je do zamjene da ono što je bilo logično za dvadesete godine prošlog vijeka bude iskorišćeno za prvu deceniju dvadesetprvog. Znači, u originalu imamo poster u koloru a u rimejku crno-bijeli. Kao moguće objašnjenje nameće se rediteljska namjera za izazivanjem određene vrste nostalgije za prošlim vremenima, ili, za efektnijom izražajnošću kada je u pitanju horror film.

Postoje izvjesne razlike i u dizajnu:

 

Scenografija:

Scenografija originala, djelo ekspresionista Hermana Varma, Valtera Reriha i Valtera Rajmana, svojim prizorima otjelotvoruje izmučenu naratorovu dušu. Na taj način, vizuelni svijet Kaligarija postao je visokostilizovan, pretjeranih dimenzija i poremećenih prostornih odnosa – neprirodno mjesto, bez sunčeve svjetlosti, u kome se zgrade penju jedna na drugu i stoje pod nemogućim nagibima, neravni dimnjaci se suludo izvijaju ka nebu, dok sama tijela stanovnika izgledaju kao da su sleđena pod naslagama šminke. Iskrivljena scenografija je u funkciji predstavljanja naratorovog ludila, po čemu je film Kabinet Dr Kaligarija rodonačelnik i primjer njemačkog ekspresionizma.

Reditelj Dejvid Fišer, u rimejku, poslužio se scenografijom iz originala – tačnije, scenografija je sada virtuelna, pa se gledaocu tokom cijelog filma čini kao da je sve iza aktera mutno, ali upravo ta prisutnost scenografije originala (makar i zamagljena i u naznakama), obezbjeđuje kontinuitet između ta dva djela, odnosno kontrastira dvije postavke iste teme.

 

Osvjetljenje:

Izvitoperena scenografija i korišćenje kjaroskuro (svjetlo-tamno) osvjetljenja, podstiču u originalu doživljaj poremećenih mentalnih i emocionalnih stanja, čemu je pribjegao i reditelj Fišer u rimejku.

Rediteljski postupak/montaža:

U pogledu rediteljskog postupka film Kabinet doktora Kaligarija čini montaža poređanih scena, iako ima neke vrste osnovnog umontiravanja kadrova i kretanja kamere.


(scena ubistva, original)


(scena ubistva, rimejk)

Rediteljske osobenosti došle su do izražaja u oba filma. Originalna verzija nema rezova između kadrova, već sve ulazi i izlazi iz irisa (tj. kruga), dok rimejk koristi zatamnjenje kao prelazak između kadrova. U originalu preovladavaju totali, a u rimejku srednji i krupni planovi.

Kostimografija:

Što se tiče kostima, oni su u rimejku istovjetni sa onima u originalu. Kostimi i pretjerano naglašena, profesionalno urađena šminka doprinose izražajnosti psiholoških stanja koja se u originalu žele dočarati, dok u rimejku glumci pod lošom šminkom i znojavih lica više liče na klovnove nego na likove koje treba da predstavljaju. Što se tiče kostima, zadržani su isti kao i u originalu.

Cesare

Jane

Gluma:

Sve ono što je u originalu bilo prikazano pokretom/gestom, to je u rimejku zamijenio govor. Loš izbor glumaca i njihova loša gluma, doveli su do nekoliko gotovo komičnih scena. Evo jednog primjera, u kojem na kraju filma Kaligari oplakuje mrtvog Čezarea.

Kritičari su većinom hvalili originalnu verziju filma zbog njegove revolucionarne nadrealne atmosfere, ali bilo je i prigovora onih kojima je cjelina bila „ukočena“. David Keyes kvalitet nijemog filma, odnosno njegovu „pozitivnu svježinu“ vidi, recimo, u „dizajnu“ i naglašava da „Nijedan film iz tog vremena ne otkriva to bolje od remek-djela RobertaVinea Kabinet Dr Kaligarija. Film se smatra tačkom koja je redefinisala njemačke reditelje“.

Nameće se na kraju zaključak da je smisao rimejka Kabinet Dr. Kaligarija prevashodno u podsjećanju na jedno, za svoje vrijeme, izvanredno filmsko djelo, da je njime ostvarena Vineova želja da snimi zvučnu verziju filma, te da svjedoči razvoj kinematografije u okviru gotovo jednog vijeka. Smatram da dalje od toga ne bi trebalo ni tražiti vrijednosti ovog rimejka.


 

Literatura:

  1. Kuk, A. Dejvid, Istorija filma I, CLIO, Beograd, 2005.

Webografija:

http://en.wikipedia.org/wiki/The_Cabinet_of_Dr._Caligari

http://www.imdb.com/title/tt0010323/

http://en.wikipedia.org/wiki/The_Cabinet_of_Dr._Caligari_(2005_film)

http://www.imdb.com/title/tt0441741/