Skip to content

Bijeli šum i Crno ogledalo – vizije tehnološke distopije u književnosti i na televiziji

Tamara Jovović

EDI-05, 09/2018


Apstrakt

U radu se vrši komparativna analiza romana Bijeli šum Dona DeLila i kultne britanske serije Crno ogledalo, kao primjera tehnoloških distopija. DeLilov roman, kao i serija, nastali su u doba postmodernizma, pravca koji označava prekid sa prošlošću i početak novih društvenih i kulturnih strujanja. Razvoj tehnologije koji prati razvoj masovne i popularne kulture doprinijeli su promjeni u ljudskoj svijesti i ponašanju, te se neumitno postavljaju pitanja da li je tehnološki napredak dobar ili je tragično i bespovratno mutirao u opasan sistem koji uništava čovjekovo blagostanje, sigurnost i odnos prema drugima.


Početak postmodernizma u Americi vezuje se za osvit informacione ere 60-ih godina prošlog vijeka. Novo doba u kulturi označilo je i nove društvene postulate: masovnu potrošnju i idolopoklonstvo tehnologiji. Međutim, cijena koju je trebalo platiti za život u visoko- tehnološkom raju bile je depersonalizacija i osakaćeni ljudski duh. Tako britanski filozof i istoričar Arnold Tojnbi izvodi zaključak da novo društveno stanje liči na Treći svjetski rat, ne rat između država ili naroda, već između ličnosti i tehnologije. Među prvim piscima koji su na ironičan način pisali o novonastalom košmarnom stanju i koji su jasno sagledali Ameriku lišenu ikakvih humanističkih vrijednosti, bili su Pol Oster i Don DeLilo. Postmoderno stanje svijesti u njihovim romanima bazira se na, kako Zoran Paunović zapaža: „temeljima sumnje u smisao i budućnost istorije, sumnje u mogućnost pojedinca da lišen bilo kakvog oslonca premosti taj vakum, svesti da su svi mitovi i vaskoliko ljudsko znanje tek prazna, u postmodernom svetu sasvim obesmišljena konstrukcija.”

DeLilo u romanu White Noise (Bijeli šum[1]) iz 1985. godine predstavlja viziju postmoderne Amerike, mračne, hladne, tehnokratski zadojene u čijem se središtu nalazi tipična američka porodica iz predgrađa – nukleus koji je još jedina veza sa američkim snom.

Glava porodice i narator je Džek Gledni koji sa svojom ženom Babet i četvoro djece iz njihovih prethodnih brakova živi u malom gradu Bleksmitu. I na prvi pogled izgleda kao da iz DeLila progovara kolektivna nostalgija za ranijim vremenima, jer Glednijevi liče na savršenu porodicu iz 50-ih: muž radi, a žena je domaćica koja se brine o djeci. Međutim, ova porodica je sve samo ne tipična i savršena: Džek je opsjednut Hitlerom, Babet koristi eksperimentalni lijek da bi suzbila strah od smrti, najstarije dijete, Hajnrih, je pretjerano analitičan i skeptičan tinejdžer, dok Babetina jedanaestogodišnja ćerka Deniz često preuzima ulogu majke i brine o njenoj zavisnosti. Umjesto u toplini doma, Glednijevi pronalaze smisao i svrhu u trgovačkoj Meki – šoping centru. Tu su ujedinjeni i povezani i čitava porodična struktura biva osnažena činom konzumerizma. Ipak, ova porodična idila u kvazigradu trajaće samo dok traje i njihova potrošačka avantura. Po povratku kući sve će se vratiti u stanje atavizma, otuđenosti i opsjednutsti tehnologijom i elektronikom:

Dovezli smo se kući u tišini. Svako je otišao u svoju sobu, želeći da bude sam. Malo kasnije sam posmatrao Stefi ispred televizora. Pomijerala je usne pokušavajući da ih uskladi sa riječima koje su izgovorene.[2]

Na taj način DeLilo uvodi još jednu krucijalnu stvar u životu i porodičnoj dinamici, ne samo Glednijevih već i čitave Amerike – televiziju. Gledajući televiziju čitava porodica naizgled opet uživa u zajedništvu, ali je takođe i paralizovana u grotesknom voajerizmu, kako primjećuje Tomas Feraro.

Život Glednijevih je sveden na komercijalne aktivnosti i potrebe. Iako nesvjesni toga, tehnologija i mas-mediji upravljaju njihovim životima. U jednom trenutku Džekov život će postati sinteza simulacija: pod prijetnjom toksičnim zagađenjem učestvovaće u simulaciji evakuacije, a potom će upoznati ateističnu opaticu u katoličkoj bolnici i uvidjeti da je i vjera u postmodernom društvu izgubila svoje uporište. Međutim, najveći simulakrum i vještačka i plastična tvorevina je on sam. Kao šef odsjeka studija o Hitleru izgradiće sebi novi identitet, profesionalnu ličnost iza koje se krije nesigurni i uplašeni Džek Gledni. Jer njegova fiksacija Hitlerom krije veću problematiku – njegov strah od smrti i besmislenog života. Međutim, Džek ne može odagnati strah od smrti jer ona poput bijelog šuma prožima sve sfere njegovog života: od banalnih svakodnevnih razgovora, preko zvukova iz televizora do ostale tehnološke buke.

I dok nas DeLilo ostavlja bez konačnog zaključka, ipak se može prozrijeti njegova namjera da bijeli šum predstavi kao sinegdohu života u postmodernoj Americi. DeLilova vizija Amerike nije potpuno pesimistična, u većini scena imamo kombinaciju patosa i ironije. Njegov roman ne kritikuje toliko postmoderno društvo kao što to na primjer radi njegov savremenik Tomas Pinčon u romanu Vajnlend (Vineland) iz 1990. godine. Ipak, DeLilov tekst je profetski. U njemu se naslućuje svijet današnjice u kome se ljudi mahom oslanjaju na proizvode konformističke i popularne kulture. Ako roman sagledamo kao distopijski, shvatićemo kako konstantna izloženost tehnološki manipulativnim sredstvima dovodi do depersonalizacije i nemogućnosti kritičkog mišljenja.

Distopijski žanr u književnosti razvija se od kraja 19. vijeka, sa tendencijom da ukaže na negativne političke implikacije tadašnjih režima. Posebnu kategoriju predstavljaju distopijske vizije društva u kojima su se tehnološkom transformacijom stvorili lošiji uslovi života usljed napretka nauke i tehnike. Skepticizam i preispitivanje progresa koji donosi tehnološki razvoj izraženo je u djelima anglo-američkih pisaca kao što su Oldoks Haksli (Aldous Huxley, Brave New World 1931), E.M. Forster ( E.M.Forster, The Machine Stops 1909), Filip K. Dik (Philip K. Dick, Do Androids Dream of Electric Sheep 1968, A Scanner Darkly 1977), Viljem Gibson (William Gibson, Neuromancer 1984). U većini ovih romana problematizuje se odnos između čovjeka i mašine, dok noviji naučno-fantastični distopijski romani upozoravaju na razvoj informacionih tehnologija i genetskog inženjeringa koji dovodi do stvaranja kiborga, a granica između organskog života i tehnologije se zamagljuje. Shodno tome, radnje ovih romana su smještene u sajber prostor koji Kit Buker ovako objašnjava:

To je prigodna prostorna metafora koja omogućava korisnicima kompjutera da lakše vizuelizuju njihove pokrete u sklopu nepregledne i kompleksne mreže programa i baza podataka koje sačinjavaju računarsku i telekomunikacijsku okolinu.

Buker takođe izvodi zaključak da sajber prostor ima mnogo toga zajedničkog sa savremenim istraživanjima kompjuterskih simulacija, posebno u oblasti virtuelne realnosti. Dimenzija fantazije i elementi napredne napredne tehnologije u načno-fantastičnoj distopijskoj fikciji 80-ih godina prošlog vijeka uveliko su postali dio stvarnosti i naše svakodnevnice. Društvenim problemima koji su ophrvali DeLilovu Ameriku – toksično zagađenje, antikomunikacija, prezasićenost medijima, može se dodati još jedan – dehumanizacija i depersonalizacija čovjeka nastala razvojem društvenih mreža. Nekada fiktivni problemi, sada su dramatično svoje uporište pronašli u realnosti.

Frenk Lentrikja uviđa da je postmodernizam ključni termin kulturološke samosvijesti, „riječ koju izgovaramo ne samo da bi definisali savremenu umjetnost i književnost, već i ono šta smo i kako živimo.” Međutim, postmodernizam kao etos elektronskog društva zapostavlja pitanje šta smo i fokusira se na to kako živimo. Na to pitanje odgovor pokušavaju da daju mnogi postmoderni pisci kao i režiseri. Postmoderno društvo, elektronski utemeljeno, radikalno konstituiše svijest čovjeka. Britanska televizijska serija Crno ogledalo (Black Mirror[3]) je jedan od vodećih primjera istraživanja da li tehnološka evolucija nužno ide u željenom pravcu. Kao i u DeLilovom romanu, atmosfera patosa i distopijske klime preovladava u većini epizoda. Najočiglednija potvrda tvrdnje da robovanje postmodernog čovjeka materijalnim stvarima dovodi do robovanja tehnologiji, predstavljena je u epizodi „Nosedive” koja otvara treću sezonu. Epizoda počinje uvođenjem u hiperrealni svijet u kome likovi ne postoje (odnosno smatraju se građanima drugog reda) ukoliko se njihova vrijednost ne potvrdi popularnošću na društvenoj mreži. Glavna junakinja stvara opsesivno-fanatičnu vezu sa prijateljicom iz djetinjstva želeći da dostigne njen društveno-ekonomski uspjeh i popularnost na društvenoj mreži. Režiser vještom upotrebom pretjerano bliještećeg svjetla stvara iluziju svijeta u kome vlada zadovoljstvo okruženjem i tehnološkim napretkom, ali uskoro postaje jasno da je ovakva estetika u oštrom kontrastu sa opustošenim duševno-emotivnim svijetom glavne junakinje. Epizoda kulminira maničnom scenom u kojoj junakinja gubi kontrolu na vjenčanju svoje drugarice, što rezultira njenim negativnim rejtingom na mreži i oduzimanjem sistema za ocjenjivanje. Kad se nađe u zatvoru zbog svog ponašanja, postaje svjesna apsurdnosti života diktiranog tehnologijom i po prvi put osjeća slobodu i sreću.

Posljednja, četvrta sezona Crnog ogledala ide korak dalje u prikazu tehnološkog pakla. U epizodi „Hang the DJ” protagonisti naseljavaju krajnje sumoran i beznadežan prostor u kome su čak i ljubavne veze toliko obesmišljene, a ljudske emocije zanemarene, da se parovi upoznaju preko softvera koji im diktira tok i trajanje veze. U ovom mikrosvijetu, glavni likovi nikako ne uspijevaju da izađu iz lavirinta besmislenih i ispraznih ljubavnih veza. Biće potrebno da prođe više od godinu dana dok protagonisti ne počnu da sumnjaju u sistem koji sa statističkom preciznošću obećava happy end i pronalaženje srodne duše. A tada će to biti i prekasno, jer će sami junaci, ironično, postati statistički podaci u vaskolikom univerzumu hiperrealnosti.

Svaka epizoda Crnog ogledala predstavlja priču za sebe, a epizode se nižu kao košmarni mozaici života u bliskoj budućnosti. Života u kome je bijeli šum zaokupio sve sfere čovjekove egzistencije i malo ko se može oduprijeti tehnološkom paroksizmu.

 


 

BIBLIOGRAFIJA:

Booker, Keith. M (1994) The Dystopian Impulse in Modern Literature: Fiction and Social            Criticism, Westport CT, Greenwood Press.

DeLillo, Don (2009) White noise, Penguin books, New York.

Ferraro, Thomas J (1991) Whole families shopping at night iz “New Essays on White Noise”,      ed. Frank Lentricchia, New York, Cambridge University Press.

Lentricchia, Frank (1991) Tales of the Electronic Tribe iz “New Essays on White Noise”, ed.        Frank Lentricchia, New York, Cambridge University Press.

Paunović, Zoran (2005) Istorija, fikcija, mit, Geopoetika, Beograd.

 


Biografija autora

Tamara Jovović rođena je 30.08.1983. godine u Doboju, BiH. Nakon završene filološke gimnazije „Slobodan Škerović” u Podgorici, 2002. godine upisuje Filozofski fakultet u Nikšiću, odsjek za engleski jezik i književnost, a potom upisuje master studije na Filološkom fakultetu u Beogradu. 2009. godine upisuje doktorske studije na Filološkom fakultetu Univerziteta u Beogradu na smjeru nauka o književnosti. Juna 2016. odbranila   je doktorsku tezu pod nazivom „Afro-američke književnice iz ugla afro-američkog crnog feminizma: Zora Nil Herston, Elis Voker i Toni Morison“. Od septembra 2008. godine radi kao asistent, a potom i predavač, na Fakultetu za strane jezike Univerziteta Mediteran u Podgorici na predmetima Uvod u američke studije, Američka književnost, Savremena američka i britanska književnost. Bavi se književnom kritikom i književnim prevođenjem.

 


[1] Bijeli šum je termin u fizici koji se koristi da opiše kombinaciju zvukova različite frekvencije, ali koji se dešavaju istovremeno.

[2] Svi prevodi u tekstu su od strane autora.

[3] Naziv Crno ogledalo ima dvojako značenje: može se odnositi na izgled displeja televizora, telefona, tableta i sl. kad je aparat isključen; a može i da predstavlja refleksiju tamne strane čovjeka koja dolazi do izražaja u ekstremnim situacijama. Objašnjenje je dao tvorac serije Čarli Bruker, izvor: http://www.ladbible.com/entertainment/uk-film-and-tv-the-dark-reason-why-black-mirror-is-called-black-mirror-20171207