Skip to content

JUNACI ANIMIRANOG FILMA
– IDOLI I/ILI IKONE (dio 1/6)

Marko Gošović

EDI-01, 06/2016


Čovjeku je u prirodi da oživljava stvari. Nekad postupno, nekad trenutno – nekad mehanički, nekad duhovno. Recimo, sat – to je oživljeni mehanizam koji radi i koji se kreće. Rekli bismo – to je vještačko biće, ali ono pored svog mehaničkog obličja ima i duh koji nam stvara svijest o vremenu. Ali šta se dešava kad opruga popusti, baterija propadne ili rdja zaustavi metalne zupčanike? Odgovor je prost: tu je drugi časovnik. A vrijeme!? Ono zanemaruje kolaps i nastavlja put. Vrijeme je umjetnost, a sat je djelo. Tako da se duh vremena, kao i umjetnost, pojavljuje u različitim formama – isto vrijeme pokazuju ručni sat i sat na Big Benu – a duh čovjekov oživljava u čovjeku i djelu kao otkriće koje je jednako bitno kao svijest o vremenu. On je životu nepredvidiv, a u djelu sposoban da obične, proste riječi, zvuke i slike učini fascinantnijim od svih časovnika zajedno. On to postiže raznim formama umjetnosti kao npr. poezijom, muzikom ili filmom. Poeziju oživljava riječima, muziku tonovima, a film slikom.

Jedno područje filma koje se bavi specifičim oživljavanjem – crteža, lutaka, oblika od različitih materijala (plastelin, glinamol, pijesak, …), ili modelovanjem u virtualnom prostoru (digitalne umjetnosti) – dobilo je ime animacija.

Zašto je baš ona stekla privilegiju da bude čin koji produhovljava?

’’Kad sam imao šesnaest godina, s čudnom i možda preuranjenom setom uvideh da mi radosti detinjstva postaju tudje i da se gube. Gledao sam kako moj mali brat pravi tunele u pesku, baca koplje i hvata leptire i zavideo mu na zadovoljstvu koje je osećao, čiju sam žestinu i slast još uvek pamtio. Meni je pobeglo iz ruke, ne znam kada ni zašto, i budući da još uvek nisam mogao da delim zadovoljstva odraslih, osećao sam nezadovoljstvo i nostalgiju.’’[1]

ANIMIRANI FILM

POJAVA I RAZVOJ
Etimologija riječi animacija podrazumijeva čin dovodjenja nečega u život, jer animo znači udahnuti život, a atio je čin.

Animacija se javlja u 19. vijeku, mada prvi pokušaji datiraju još od pećinskih crteža iz paleolita, kada su tadašnji ljudi pokušavali da udahnu pokret statičnim likovima unutar pećina. Pojavom filma dobija se mogućnost animiranja dvodimenzionalnog ctreža i animacija se odnosi na film za bioskop, televiziju ili kompjuterski ekran koji sadrži neki slijed dogadjaja, priču ili sinopsis. Prvi animirani filmovi nastali su prije više od jednog vijeka, samo nekoliko godina posle prve projekcije braće Limijer (Auguste and Louis Lumiére) 1895. godine. Od 3. vijeka p.n.e. postoje takozvane Automata animacije koje predstavljaju trodimenzionalne figure ljudi, životinja i predmeta koje se kreću ručno ili uz pomoć mehanike. U nju spadaju: Putujuće pozorište koje je prvi put vidjeno u Njemačkoj u 17. vijeku, a kasnije po čitavoj Evropi; Ljudske figure, koje se kreću uz pomoć mehanizama; Dječije igračke koje su nastale u ranom 18. vijeku. Neke od njih su pokretne lutke koje je osmislio Tomas Edison kada počinje masovna proizvodnja igračaka; Ekran automata koje predstavljaju složene igračke koje pokreću satni mehanizmi, obložene staklom; Karakuri koji je nastao u Japanu i medju kojima je igračka chahakobi ningyo ili lutka koja služi čaj; i Moderne automata igračke koje se proizvode od 70-ih godina 20. vijeka.

Od tehničkih sprava prvo su se pojavile jednostrane sprave kao što su: Magične lampe (po prvi put 1960) i Slajderi koji su omogućili tehniku tranzicije kao specijalnog efekta: Hromatrop, Slip Slajd, Horeutoskop, Zupraksiskop, Fantaskop, Bi – fantaskop. Od dvostranih sprava izdvajamo: Taumatrop, a u posebnu kategoriju svrstavamo Kaleidoskop koji stvara optičke efekte i iluzije. Višestrane uredjaje ili uredjaje sa više frejmova dijelimo na: Fenakistoskop (1832), Zutrop (1934), Praksinoskop (1877) i Flipbuk, koji se zadržao i kod tradicionalne animacije. Ove sprave mogle su da stvore iluziju pokreta odredjenim tehničkim postupcima i prvenstveno su služile kao zabava na vašarima.

gosovic-1

Puvre Pierrot, 1892

Upravo je Praksinoskop koji je izumio francuski naučnik Čarls Emili Rejnard (Charles-Émile Reynaud) omogućio prvu projekciju animiranog filma Pauvre Pierrot u oktobru 1892. godine tako što je kroz lampu propustio 500 obojenih ctreža. Ova projekcija nastala je čak i prije premijere braće Limijer. Razlika izmedju ovih projekcija je u podlozi: Rejnard je koristio crtež, a braća Limijer fotografiju.

Prva animirana projekcija koja je kao podlogu koristila fotografiju umjesto crteža bila je projekcija iz 1906. godine – Humorous phases of funny faces. Nju je radio Stjuart Blakton (James Stuart Blackton) i koristio je stop-motion tehniku, koju je pozajmio od Melijesa (Georges Méliès), inače prvog kreatora specijalnih efekata na filmu (La Voyage dans la Lune, 1902).

Prva animirana projekcija, kao najbliža filmskoj projekciji u bioskopu, je Fantasmagorie (Émile Cohl, 1908). On se smatra prvim projektovanim animiranim filmom i preteča je fantastičnim Diznijevim (Walt Disney Studio) filmovima iz zlatne ere animiranog filma.

 

gosovic-2

Fantasmagorie, 1908

Poslednji animirani filmovi iz ere nijemog animiranog filma su prve karakter animacije: Geartie the Dinosaurus (Winsor McCay, 1914), Felix the cat (Pat Sullivan, 1919) i Oswald the lucky rabbit (Walt Disney, Ub Iwerks, 1927).

Zlatna era animiranih filmova počinje kratkim filmovima koji su se prikazivali prije filmskih projekcija. Te filmove proizvodili su MGM, Disney, Paramount i Warner Brothers.

Walt Disney Studio nastao je 1923. godine, a osnovali su ga braća Volt i Roj (Roy) Dizni.

Prvi zvučni animirani film bio je My old Kentacky home (Max Fleischer, 1926) u kojem zvuk nije bio sinhronizovan sa slikom. Za razliku od njega Diznijev Steamboat Willie (1928) je koristio metronom za sinhronizaciju. Fleicher Studio osnovan je 1921. godine, a osnovali su ga Maks i Dejv Flečer (Max & Dave Fleischer) i tada je bio najveća konkurencija Dizniju. Maks Flečer izumio je rotoskop koji je omogućio preslikavanje objekata sa filmske trake na papir, pa tako izgradio vizuelne sklopove junaka: Betty Boop, Koko the Clown, Popeye the sailor i Superman. Neki od njih su junaci iz stripova: Popaj (Thimble Theather) i Supermen, a Beti Bup, Koko Klovn i Bimbo stvoreni su isključivo za animiranu seriju, takodje tehnikom rotoskopije.

gosovic-3

Flowers and Trees, 1932

Prvi animirani film u boji (Tehnicolor) bio je Diznijev Flowers and trees iz 1932. godine u sklopu serijala Silly Symphony (1929-1939) i imao je 75 kratkih animiranih epizoda.

Volt Dizni je zajedno sa Ub Iverksom stvorio ikonu dvadesetog vijeka Mikija Mausa (Mickey Mouse) 1928. godine. Zbog nesuglasica izmedju ova dva animatora i američkog producenta Čarlsa Minca (Charles Mintz), Dizni se povukao i ostavio Univerzalu (Universal Studio) projekat Oswald The Lacky Rabbit. Nakon toga Dizni i Iverks su sa prvom zvaničnom epizodom Mikija Mausa – Steamboat Willie 1928. – postigli veliki uspjeh. Univerzal je bezuspješno nastavio da proizvodi serijal Oswald the Lacky Rabbit. Osamdeset godina nakon što je Dizni prodao Osvalda Univerzalu (2006), Univerzal je prodao Dizniju sve epizode koje su stvorili Dizni i Iverks.

Warner Bros. (Warner Brothers) Entertaiment osnovan je 1930. godine. Njihova prva kratka animacija bila je Sinkin’ in the bathtub iz 1930. u kojoj je glavnu ulogu igrao Bosko. Tada počinje sezona popularnog serijala Looney Tunes čiji su autori Herman i Ising (Hugh Harman and Rudolph Ising). Oni su od 1930. do 1933. godine radili za Leona Šlezingera (Leon Schlesinger) koji je prodavao animacije Vorner-u. 1933. godine Herman i Ising raskidaju ugovor sa Šlezingerom i idu u MGM. Šlezinger je sa svojim timom nastavio proizvodnju Looney Tunes koji se tada proslavio. Looney Tunes je prethodio serijalu Merrie Melodies, a u periodu 1942-1969 bio je najpopularnija serija kratkih animiranih filmova sa serijalima: Bugs Bunny, Daffy Duck, Tweety Bird, Porky Pig, Sylvester, Wile E. Coyote and Road Runner, Pepe le Pew, Speedy Gonzales, i.t.d. Inače, naziv Looney Toons parodija je na Diznijev Silly Symphonies.

gosovic-4

Snow White and the Seven Dwarfs, 1937

Dizni je 1937. godine prikazao prvi dugometražni zvučni animirani film u boji ’’Snežana i sedam patuljaka’’ (Snow White and the Seven Dwarfs), zatim ’’Pinokio’’ (Pinocchio, 1940) Treći po redu bio je ’’Fantazija’’ (Fantasia, 1940), a sve od 1937. do danas Dizni redovno proizvodi/prikazuje dugometražne animirane filmove: Dambo, Bambi, Pepeljuga, Alisa u zemlji čuda, Petar Pan, Uspavana ljepotica, 101 dalmatinac, Knjiga o džungli, Robin Hud, Mala sirena, Ljepotica i zvijer, Aladin, Kralj Lavova, Herkules, Tarzan, Vini Pu i mnoge druge.

U početku su se animirani filmovi prikazivali u bioskopima kao kratki filmovi prije projekcije dugometražnih igranih filmova. Kasnije su i sami prerasli u dugometražne animirane filmove. Nastankom televizije neki animirani filmovi bili su namjenski pravljeni kao televizijske forme. Danas filmovi, iako rezervisani za bioskopske sale, uzimaju rezervacije i za televizijske ekrane. To je opomena da mediji nekada prevazilaze svoje mogućnosti, čak i u slučaju kada to prevazilaženje ima negativnu konotaciju. Hanna-Barbera Production (William Hanna, Joseph Barbera) pravila je animirane filmove isključivo za televizijsko emitovanje: Scooby-Doo, The Flintstones, The Jetsons, The Yogi Bear Show i druge. Nastala je 1957. godine i od tada najveći je proizvodjač kratkih animiranih filmova namijenjenih televizijskom emitovanju u Sjevernoj Americi.

gosovic-5

Puss Gets The Boot, 1940

Hana i Barbera napravili su serijal animiranih kratkih filmova za televiziju Tom i Džeri (Tom and Jerry) kao MGM animatori. On je prvi put emitovan u decembru 1940. godine pod nazivom Puss gets the boot i to je ujedno i najduža epizoda u kratkom serijalu Toma i Džerija. U periodu 1940-1957 Hanna i Barbera napravili su 114 epizoda Toma i Džerija za MGM. Kasnije, 1960. godine Gene Deitch sklopio je ugovor sa MGM-om da nastavi serijal Toma i Džerija za Istočnu Evropu. Već 1963. on se vraća u Holivud zahvaljujući američkom animatoru i režiseru Čaku Džounsu i to je potrajalo do 1967. godine. Tokom 70-ih, 80-ih i 90-ih Hanna-Barbera ponovo preuzima kontrolu i opet proizvodi svoju verziju Toma i Džerija.

Animirane serijale za televiziju radio je i DePatie-Freleng Enterprises koji je osnovan 1963. godine. Fric Frileng (Friz Freleng) i Dejvid de Pati (David DePatie) bili su angažovani za Vorner Bros kao animatori i tamo su stvorili mnoge junake za serijale Merrie Melodies i Looney Tunes. Nakon što su osnovali svoju samostalnu produkcijsku kuću, počeli su da rade na serijalu ’’Pink Panter’’ (The Pink Panter) tokom čitavog perioda 1963-1969, a po istoimenom igranom filmu. Serijal je nastavljen od 1984. do 1985. godine pod nazivom Pink Panter and Sons i prikazivao se na NBC-u u distribuciji Hane-Barbere i MGM-a. Od 1993. do 1996. godine Pink Panter postoji kao TV serija, a 2010. nastaje novo ostvarenje Pink Panter and Pals. Zanimljivo je da je DePatie-Freleng Enterprises napravio animiranu televizijsku seriju po knjizi za djecu Lorax (Dr. Seuss) 1972. godine, po kojoj je 2012. napravljen dugometražni animirani film.

Mnoge animacije nastale su adaptacijama književnih djela (Snow white and Seven Dwarfs), filmova (The Pink Panther), stripova (Superman), a neke su radjene izvorno i isključivo kao animacije (Mickey Mouse). Još jedna animacija radjena po stripu je Garfild (Garfield), čija je prva epizoda emitovana 1982. godine pod nazivom Here comes the Garfild. I pored svih adaptacija, Garfild se i dalje prodaje kao i strip.

U italijanskoj animaciji interesantna je animirana serija italijanskog animatora Osvalda Cavandolija (Osvaldo Cavandoli) La Linea prikazivana u periodu 1971-1986 (RAI) i koja sadrži 90 epizoda (2-3 minuta) koje su kasnije emitovane u preko 40 zemalja širom svijeta. La Linea je bila veoma popularna na našim prostorima, kao i italijanski strip ’’Alan Ford’’.

Animacija u bivšoj Jugoslaviji vuče korijene iz 1956. godine, kada je Zagreb Film osnovao studio za crtani film koji je školovao mnoge animatore sa naših prostora. Jedan od njih je i Dušan Vukotić koji je 1962. godine osvojio Oskara za film ’’Surogat’’ u kategoriji kratkih animiranih filmova.

Pored italijanske i jugoslovenske animacije u Evropi postoje i druge škole: Engleska, Češka, Estonska, Francuska, Madjarska i Ruska. Italijansku i jugoslovensku animaciju izdvojio sam namjerno, ne da bih istakao njihove kvalitete u odnosu na druge škole, već stoga što su mi najbliže. Svaka od ovih škola ima dugu tradiciju i puno novih i pozajmljenih metoda u izradi animacije, pa je stoga svaka od njih jedinstvena. Veliki broj njih koristi stop-motion tehniku u izradi animiranih filmova, a posebno Česi i Rusi.

U tradicionalnoj animaciji postoje razne tehnike: potpuna animacija, u koju spadaju Diznijevi filmovi, zatim limitirana animacija, u koju spadaju nekonvencionalne i stilizovane animacije (UPA i Zagreb), rotoskopija, animacije nastale tehnikom kopiranja sadržaja sa filmske trake na papir (Betty Boop, Popeye) i akcija/animacija, kao kombinacija sadržaja snimanih filmskom kamerom i animacije.

Stop trik ili stop-motion animacija je posebna tehnika animacije u kojoj se manipuliše stvarnim objektima fotografisanjem frejm (frame) po frejm i stvaranjem iluzije pokreta. Prvi put se pojavljuje u filmu Hampty Dampty Circus (Albert E. Smith, Stuart Blackton, 1987), a otkrio ju je Žorž Melijes 1896. godine sasvim slučajno eksperimentišući sa ekspozicijom. Inače Melijes je prvi reditelj koji je koristio duplu ekspoziciju, tranzicije i ručno bojane frejmove. Stop trik animacija je veoma rasprostranjena u evropskim školama animacije.

gosovic-6

Toy Story, 1995 (Disney-Pixar)

Kompjuterska animacija uključuje mnoštvo tehnika, a uglavnom postoje 2D i 3D animacije. Danas je kompjuterska animacija skoro u potpunosti zamijenila metode tradicionalne animacije, pa i velike kuće kao što je Dizni sada proizvode uglavnom 3D animacije. Trenutno privilegiju na tržištu ima Dizni zajedno sa Piksarom (Pixar Animation Studios). Piksar je zadužen za kreaciju i produkciju, a Dizni za marketing i distribuciju. I pored svih nesuglasica izmedju ove dvije kuće – koje se uglavnom tiču finansija – one i dalje saradjuju. Saradnja je počela 1995. godine sa projektom Toy Story, koji je imao još dva izdanja, 1999. i 2010. godine. Ostali su: A Bug’s Life (1998), Monster, Inc. (2001), Finding Nemo (2003), The Incredibles (2004), Cars (2006, 2011), Ratatouille (2007), WALL-E (2008), Up (2009), Brave (2012).

Godine 1983. oformljeni su Walt Disney Pictures television Division, sada Disney Television Animation i Disney Channel. Prvenstveno su proizvodili filmove za bioskope, a od 2002. godine redovno prikazuju svoja ostvarenja na Dizni kanalu. Medju tim ostvarenjima su: Mickey Mouse Clubhouse (2006. godine do danas), Phineas and Ferb (2007. godine do danas) i drugi.

Neki od studija koji se takodje bave kompjuterskom animacijom:

DreamWorks Animation

Osnovan 1994. godine. Jedan od osnivača je Stiven Spilberg (Steven Spielberg). Filmove za DreamWorks Animation distribuira Paramount Pictures. Nakon The Prince of Egypt (1998) koji je koristio metode tradicionalne animacije, DreamWorks koristi isključivo metode kompjuterske animacije. Filmovi: Shrek (2001, 2004, 2007, 2010), Madagascar (2005, 2008, 2012), Kung Fu Panda (2008, 2011) i mnogi drugi.

20th Century Fox Animation

Osnovan 1997. godine kao jedinica 20th Century Fox studija. Animacije proizvodi Blue-Sky Studio. Filmovi: Ice Age (2002, 2006, 2009, 2012) i Rio (2012).

Aardman Animations

Bavi se stop-trik animacijom. Filmovi: Wallace and Gromit (1989. do 2010. godine), Chicken Run (2000. godine) i Flushed away (2006), sa kojim su postigli veliki uspjeh.

Nickelodeon

Osnovan 1992. godine kao Games Animations, a 1998. godine kao Nickelodeon Animation Studio. Autori su mnogih animiranih televizijskih serija medju kojima su: SpongeBob SquarePants (1999. godine do danas) i Teenage Mutant Ninja Turtles (2012. godine), malo drugačije verzije prvobitnih Nindža kornjača.

Nabrojao sam samo neke od mnogobrojnih filmskih studija koji se bave kompjuterskom animacijom. Naravno, postoji mnogo pojedinaca i studija koji su zaslužni za proizvodnju nekih novih i veoma uticajnih animiranih serija kao: Pocoyo (2005. godine do danas), Thomas and Friends (1984. godine pa do danas), Make way for Noddy (2002. do 2010. godine) i drugih.

gosovic-7

Dover Boys, 1942, avangardni pristup animaciji

Drugačiji pristup animaciji, koji prevazilazi neke ustaljene forme realističnog crteža i odrednjenih normi koje podrazumijeva tradicionalna animacija dolazi početkom 40-ih godina 20. vijeka nastankom UPA (United Pictures of America) koja je u početku proizvodila kratke televizijske animacije za Columbia Pictures Mr. Magoo i za CBS Gerald Mc. Boing-Boing čiji je autor bio Stephen Bosustow, ujedno i osnivač UPA. To su stilizovane animacije, puno slobodnije i drugačije od tradicionalne animacije. Nekonvencionalost ovakvih animacija dovela je do stvaranja sadržaja koji nisu lako razumljivi djeci, iako je postignuta vizuelna inovacija.

Animacija se nije razvijala samo u Evropi i Americi – koja je pored Sjedinjenih država imala još i Kanadsku, Kubansku i Argentinsku animaciju – već i na istoku, u Japanu, gdje je popularno nazvana Anime. Anime je skraćeni naziv za animaciju koji se u zapadnom svijetu odnosi isključivo na japansku animaciju. Anime zvanično postoji od 1917. godine u formi tradicionalne, a danas i kompjuterske animacije. Sada je anime veoma poznata i cijenjena širom svijeta. Anime je nastala ekpserimentisanjem sa tehnikama koje su se razvijale na zapadu i – s obzirom na velike civilizacijske razlike – ona je veoma specifičnog stila. Dizajn likova je potpuno drugačiji od realističnog dizajna zapadnih animatora, pa tako imamo velike razlike u proporcijama, načinu crtanja i drugom. Od Anime kreatora izdvojio bih dvojicu: Osamu Tezuku (Osama Tezuka) i Hajao Mijazakija (Hayao Miyazaki).

 

Osama Tezuka je jedan od najpoznatijih Anime crtača, a nazivaju ga još i ocem Mange. On je proučavao zapadnu animaciju i njenu tehniku, kako bi unaprijedio svoje radove i smanjio budžet. Čitao je literaturu i gledao filmove sa zapada, pa je to imalo uticaja na njegov rad. Njegove animacije su stilizovane, maštovite i jedinstvene. Radio je adaptaciju Diznijevog filma ’’Bambi’’ za mange. Njegovi najpoznatiji radovi takodje su adaptacije mangi: televizijske animirane serije Astro Boy (1952-1968) i Kimba The White Lion (1965-1966). Veoma je poznat u Japanu i šire. Stenli Kjubrik (Stanley Kubrick) ga je zvao da radi kao umjetnički direktor na filmu ’’2001: Odiseja u svemiru’’ (2001: A Space Odyssey, 1968), ali on nije bio u mogućnosti da dodje.

gosovic-8

Avanture male Chihiro, 2001

Hajao Mijazaki je nešto mladji autor od Tezuke koji se pored animacije takodje bavi crtanjem mangi. Jedan je od osnivača japanskog studija za animaciju Studio Ghilbi. Njegov film ’’Avanture male Chihiro’’ (Spirited away, 2001) osvojio je Oskara za animaciju 2002. godine. Film koji je postigao značajan uspjeh – iako nije zgrabio Oskara – je ’’Princeza Mononoke’’ (Princess Mononoke, 1997). Pored ova dva filma, Mijazaki je autor mnogih animiranih filmova koji su veoma cijenjeni u Japanu i šire.

Ovo je kratka istorija animiranog filma i ako sam nešto propustio to je stoga što je nemoguće upotpuniti svaku prazninu u jednom procesu čiji razvoj traje više od jednog vijeka. Svakako, ono što iz navedenog teksta možemo zaključiti je to, da je uticaj Diznijeve imperije na razvoj istorije animiranog filma ogroman. Ali to nije slučajno! Oni su od osnivanja do danas, punih 89 godina, stvarali filmove koji su prevashodno namijenjeni djeci i zbog toga su zaslužili neizmjerno poštovanje. U zlatnoj eri animiranog filma tradicionalna animacija je dostigla vrhunac u tehničkom i kreativnom smislu, i tada je imaginacija prvi put eksplodirala na platnu u velikom ratu gdje je glavno oružje bio crtež. Sve je to bila jedna velika, istorijska bitka koja se dogodila u periodu radjanja jednog novog, sjajnog i vatrenog čudovišta, filma.[2]


[1] Hese, Herman (2004) Kada sam imao šesnaest godina, u: Srećan je ko ume da voli. Narodna knjiga. Politika. Beograd. str. 92.

[2] U čitavom tekstu korišćeni izvori: www.wikipedia.org (29.05.2012); i Furniss, Maureen (2008) The Animation Bible. Laurence King Publishing. London. p. 115-127.