Skip to content

Lijepo prikazivanje ružnog

Jelena Đurđić

EDI-01, 06/2016


Lepa umetnost pokazuje svoju odliku upravo u tome, što ona stvari, koje su u prirodi ružne ili se ne sviđaju, opisuje lepo. Furije, bolesti, pustošenje rata i slično mogu se kao štetnosti vrlo lepo opisati , štaviše predočiti čak u slici.

Imanuel Kant – Kritika moći suđenja[1]

 

Tema Lijepo prikazivanje ružnog višeznačno je izazovna za mene: u prvom redu zbog estetičkog iskustva u domenu filma i televizije, ali ne manje i zbog pojmova lijepo-ružno (ili obrnuto), koji egzistiraju kao dva pola u okviru iste cjeline. Estetika kao nauka o umjetnosti i u užem smislu nauka o estetskom (u kojem skladno funkcionišu i lijepo i ružno) nastoji svemu pronaći i dati obilježje lijepog. Ulaskom ružnog u domen ljepote, ružno doprinosi promjeni njenog značenja, njenom proširenju i preoblikovanju. Dobijeni oblici, nisu ništa drugo do stilizovana ružnoća, koja zavisi od stila umjetnika koji je oblikuje. Ova tema ne daje konkretne odgovore, njeni su pojmovi relativni, čime ni u kom slučaju ne gubi, već naprotiv dobija na zanimljivosti i podsticajnosti. Ti pojmovi zavise od civilizacije kao i istorijskog trenutka; uklesani su, dakle, u kulturu i društvo jednog perioda. Međutim, iako se rađaju u određenom vremenu, te estetičke kategorije nastavljaju svoj život kroz vrijeme, među novim kulturama, bivajući tek tada shvaćene, više ili bolje prihvaćene nego u vremenu u kom su nastale. Njihovu relativnost najbolje je pratiti u modi ali isto tako (u određenom smislu) i u umjetnosti. Da ne idemo daleko unazad, osvrnućemo se na ideologa novog slikarstva, ruskog umjetnika Kazimira Maljeviča (Kazimir Severinovich Malevich) autora čuvenog Crnog kvadrata, čije djelo tek nakon njegove smrti doživjelo pravu afirmaciju i to ne u domovini Rusiji, već u Njemačkoj. Isto se može reći i za američkog pisca Edgara Alan Poa (Edgar Allan Poe), u Americi za života gotovo nepoznatog da bi postao jedan od najuticajnijih svjetskih pjesnika tek kad su vrijednost njegovog djela otkrili francuski pjesnici Bodler, Malarme i Valeri. U Tao te chingu[2], zapisano je recimo sljedeće:

Kada svijet zna ljepotu kao ljepotu, pojavi se ružnoća;
Kada zna dobro kao dobro, pojavi se zlo;
Zato kada određujemo lijepo, određujemo i ružno;
Kada određujemo dobro, određujemo i zlo.

Ovaj nas tekst, dakle, navodi na to da ništa samo po sebi nije ni lijepo ni ružno. Vrednovanje je trenutno, zavisi od naših čula, jer su kategorije lijepog i ružnog ljudske tvorevine. Istovremeno nas i opominje da je sve relativno, naročito danas kad živimo između ljepote provokacije i ljepote potrošnje. U takozvanim serviranim sistemima vrijednosti – lijepo je ružno a ružno je lijepo. Jasno je da je granica izbrisana. Tema, kazano je, počiva na relativnim pojmovima, no, oblast koju obuhvata dovoljno je široka, te na taj način pruža različite načine obrade. Kroz fenomen medijske ikone kakav je Drakula, obrađena je geneza njegove stilizacije kroz jezik izražavanja pokretnih slika u domenu istorije filma. Na kraju, najvažnija stvar koju sam naučila radeći ovaj rad jeste da ružno nije jednoznačno, kao što ljudi obično misle. Zvonko Pađan u knjizi Estetika ružnoga u arhitekturi[3] navodi da je unutrašnje značenje ružnoga kao forme upravo ono koje ga određuje kao pozitivno ili negativno. Ružno je pozitivno, smatra Pađan, ako je to smišljen izraz i ako je uspostavljena komunikacija s njegovim promatračima. S druge strane, ružno ima negativan predznak ako je djelo loše oblikovano kao posljedica pogrešno postavljene funkcije i ako je nekomunikativno. U knjizi Istorija ružnoće, Umberto Eko (Umberto Eco), ružno postavlja na tri nivoa: izražavanje ružnog po sebi (raspadanje tijela, krvave rane, izmet), izražavanje formalno ružnog (neravnoteža organske veze između djelova neke cjeline) i umjetničko prikazivanje obje pojave.[4] Ružno je, dakle, neminovno svuda oko nas bilo kao negacija ili zaseban rod; bilo da nam je simpatično ili da ga se plašimo. Konačno, zar i sam život nije sastavljen od dobrih(lijepih) i loših(ružnih) stvari?

 

Lijepo je ružno a ružno je lijepo

O čudovištima i fenomenu uznemirujućeg

Potpuno je izvesno da postoji svet koji ne vidimo. Pitanje je, koliko je on udaljen od centra grada i do koliko sati noću je otvoren? Neobjašnjivi događaji odigravaju se svakog trenutka. Jedan čovek vidi duhove. Onaj drugi čuje neke glasove. Treći se budi i zatiče sebe kako se na hipodromu takmiči u trci troglodaca. Koliko nas je nekada u životu osetilo kao led hladnu ruku na zatiljku u trenutku kada smo bili sami kod kuće? Šta se krije iza takvih iskustava? Ni ispred njih, kad smo već kod toga? Da li je istina da su neki ljudi u stanju da predvide budućnost ili komuniciraju sa duhovima? I da li se čovek može tuširati i posle smrti?

Vudi Alen, Ispitivanje psihičkih fenomena[5]

Ako zavirite u plakar, ili pogledate ispod kreveta, sigurna sam da nećete pronaći ništa zanimljivo. Čak i da se desi da vidite Babarogu ili Kaspera, kako se šunjaju po vašoj sobi, to ne treba da vas brine, jer to je samo vaša uobrazilja i znak da je vaš strah od nepoznatog jak a mašta bujna. Strah je i najveći čovjekov neprijatelj. To je tako odvajkada. Čudovišta kojima su nas u djetinjstvu plašili, bez obzira na njihovo nepostojanje u stvarnosti, i te kako su za nas bila stvarna i strašna. Čudovišta nisu ništa drugo do mit, koji se prenosi s koljena na koljeno, koji pobuđuje u nama ono što je potisnuto i neprihvatljivo za svjesni um. Pa ipak, s tim čudovištima smo odrastali. Čini se da su čuda i fenomeni uvijek bili prijemčivi za svijet oko nas. Na njih se gledalo kao na znake skore nesreće. Tome su doprinosili izvjesni natprirodni događaji poput krvavih kiša, uznemirujućih nezgoda, plamena na nebu, neuobičajenih pojava, dvopolne djece… U knjizi Istorija ružnoće, Umberto Eko (Umberto Eco) navodi da se zapisi o takvim neobičnim događajima javljaju još u IV vijeku p.n.e u Knjizi čudesa, autora Julija Opsekventa.

Na prostoru koji se protezao od Španije do britanskih ostrva, dopirući i do Galije, već u VII i X vijeku dolazi do promjene ukusa poznatog kao estetika hesperica. Hesperička strana umjetnosti nastaje u Evropi u doba takozvanih mračnih vjekova, koje prati propadanje zemljoradnje, napuštanje gradova, zapuštanje velikih akvaduktova i rimskih puteva; gdje su svi veliki monasi, pjesnici, slikari minijatura vidjeli svijet kao mračnu šumu nastanjenu čudovištima. Ta vrsta umjetnosti odbacuje tradicionalne zakone proporcije a umjesto mjere, cijeni džinovsko i ogromno. Čudovišta, srednjevjekovnim ljudima postaju privlačna. Međutim, hrišćanski svijet pristupa pravom obožavanju čudovišta. Nastaju takozvani moralizovani bestijarijumi, u kojima je svako čudovišno biće (bilo da je stvarno ili iz legende) povezano s nekom moralnom poukom. Čak i u doba renesanse čudovišta dobijaju prijateljsku ulogu, upravo zbog svoje impresivne ružnoće. Ogroman uspjeh doživljavaju u univerzumu alhemičara, u kome će simbolizirati razne postupke za pronalaženje Kamena mudrosti i Eliksira za dug život.[6]

cb0

Rad Davora Golubovića

Čudovišta više ne prebivaju samo u legendama, ona su danas, da tako kažem, objelodanjena – možemo ih vidjeti na velikom platnu oličena u liku Drakule, King Konga, stvorenja doktora Frankenštajna i sl. Ta su čudovišta smišljena da u nama izazovu strah, a ne prijateljska osjećanja i blagonaklonost.

Pored svojstava koje čine jedno čudovište, bitno pitanje je i definisanje osjećanja koja u nama izaziva takvo stvorenje ili situacija u kojoj nam se prikazuje. Ta vrsta osjećanja mogla bi se klasifikovati kao situaciono ružna, o kojem Eko kaže: Zamislimo na trenutak da smo se zatekli u poznatom prostoru, a neka lepa lampa se iznenada sa stola podigne u vazduh. Lampa, sto i soba su isti, ništa nije poružnelo, samo je situacija postala uznemirujuća pa, pošto ne možemo da je objasnimo, nalazimo da je, zavisno od stanja naših živaca, teskobna ili zastrašujuća.[7] U daljem razmatranju fenomena uznemirujućeg, Eko navodi razne psihologe koji su se bavili i pisali o tome (Frojd, Jenč). Svi oni definišu uznemirujuće kao nešto što je trebalo da ostane skriveno, ali je izbilo na površinu; nešto nesvakidašnje, što izaziva nedoumicu i s čim ne možemo da izađemo na kraj. Međutim, Frojd (Sigmund Freud) primjećuje da ono što je neuobičajeno ne mora obavezno biti i uznemirujuće. Pozivajući se na Šelinga (Friedrich Wilhelm Joseph Schelling), primijetio je da uznemirujuće djeluje ono što podrazumijeva vraćanje potisnutog, to jest, nešto zaboravljeno što ispliva, odnosno, neuobičajeno koje izbije kad se ukloni nešto poznato, što je uznemiravalo naše djetinjstvo, ali i djetinjstvo cjelokupnog ljudskog roda. S druge strane, polazeći od Frojda, Kajoa (Roger Caillois) piše da se fantastično javlja kao uznemirujuće u onim kulturama koje ne vjeruju da su čuda moguća, već da sve treba objasniti uz pomoć prirodnih zakona, pa sljedstveno tome vrijeme ne može da se vrati, čovjek ne može istovremeno da bude na dva mjesta, predmeti nisu živi, ljudi i životinje imaju različita svojstva itd. Kao popularan slučaj uznemirujućeg, Eko navodi vampirizam o čijim predstavnicima će biti riječi kasnije. Vampiri, stvorenja koja piju tuđu krv kako bi nastavili svoj čudan zagrobni život, nalaze uporište u drevnim legendama. Eko navodi da vampir dok je u obliku slijepog miša ne izaziva tjeskobu, jer se u tom slučaju samo javlja strah, već onda kada o tuđem vampirizmu ne postoji izvjesnost, već samo sumnja. Književnost i film vraćaju se danas arhetipu Stokerovog Drakule (Dracula, Bram Stoker 1897).

 Tenac

Ja sam od krvi i mesa…
ali nisam ljudsko biće.
To nisam već dvesta godina.
Louis de Pointe du Lac – Interview with a vampire

Svaki kulturni fenomen, tretira se kao i komunikacijski fenomen, to jest, kao stvari koje o nečemu govore. Teoretičari zapažaju da jedan mit, obred ili vjerovanje sadrže određenu, najčešće skrivenu poruku čiji su pošiljaoci davno pomrli preci a primaoci pripadnici današnjih generacija. Pritom, ni pošiljaoci ni primaoci ne moraju da budu svjesni te poruke, koja ponekad nije u vezi sa svjesnim iskustvom. Osnovna ideja o vampirima nije ništa drugo do neka vrsta medijuma preko koga se uspostavlja komunikacija među vremenski udaljenim generacijama, kao sredstvo kojim se prenose društveno značajne poruke. Ove ideje govore o specifičnoj varijanti opšte religijske koncepcije o produžetku ljudskog života preko granica koje je postavila priroda; koncepcije koja je karakteristična za religijske nazore gotovo svih poznatih (ne samo primitivnih) društava. Dakle, svi religijski, a uglavnom i ideološki kodeksi definisali su čovjekovo postojanje, čak i njegov slobodan izbor, u antitezama: dobro-zlo, Bog-Sotona, život-smrt, spasenje-prokletstvo. U slučaju vampira kao mitskog fenomena, javlja se potreba i za antitezom spokoj-nespokoj. Treba imati na umu da je vampir, takozvani živi mrtvac, onaj koji ne može a i neće da počine. Krv njegovih žrtava mu je potrebna da bi nastavio svoj ne-život, i da bi se reprodukovao u novim vampirima. Sad se postavlja pitanje šta je to što ljude plaši a u direktnoj je vezi sa vampirima? Naime, ljudi se boje smrti, ali se nečega boje još više. Ne razjasnivši sebi da li se poslije smrti nešto dešava, i ako se dešava – šta je to, ljudi se užasavaju nespokoja, vampirskog ne-života. Vampir je, dakle tamna strana ljudskog bića, zlo s kojim se svako suočava.

Priča počinje ovako…

Istorija

Prvi vampir nastao je jos prije 6.000 godina. Jedan od prvih ljudi postao je vampir, nakon što ga je Bog prokleo da luta zemljom hraneći se krvlju svoje djece. U srednjem vijeku, inkvizicija se borila za istrebljenje te proklete rase, i imala je dosta uspjeha – mnogo vampira je stradalo, a preživjeli mijenjaju način života. Osnivaju tajne sekte u kojima se poštuje zakon koji zabranjuje vampirima da napadaju i ubijaju ljude javno, što je bila normalna praksa u periodu srednjeg vijeka. Vampiri su se morali skrivati i napadati samo prema pravilima kako bi preživjeli.

O imenu

Ime se prvi put pominje u Nestorovoj hronici iz XI vijeka pod nazivima s istom osnovom koji važe za sve slovenske narode: kod Južnih Slovena preovladava naziv vampir, kod Velikorusa i Ukrajinaca upir i vapir, kod Bjelorusa vupor, kod Poljaka upior, upierzica, kod Bugara vampir i vapir. Oko porijekla vampira nema pouzdanih podataka. Opšte je mišljenje, međutim, da vampiri potiču iz Rumunije, tačnije, Transilvanije (Transylvania). A razlog takvom mišljenju je književni lik Drakule u istoimenom romanu Brema Stokera.

Kako nastaju Vampiri

Pretvaranje u vampira često se zamišlja kao posljedica neobičnog, nesrećnog sticaja okolnosti, koje mogu da zadese čovjeka u širokom vremenskom intervalu od rođenja do smrti. Vjeruje se da presudan može biti već sam način dolaska ljudskog bića na svijet (ako se npr. rodi u košuljici). Vampiri su takođe lica koja su tokom života bila izložena magijskom djelovanju ili proklinjanju, zatim lica koja su došla u dodir s nečistim bićima i predmetima, ili ona koja su bolovala od određenih bolesti itd. Međutim, do pretvaranja čovjeka u vampira ne dovode samo vanjske okolnosti. Uzrok može da bude i u samom čovjeku, odnosno u njegovom ponašanju. Ako je neki čovjek prekršio moralne norme (ubio, ukrao, prevario) ili religijske propise, očekuje se da će poslije smrti postati vampir i da će u tom obliku nastaviti da pričinjava nevolje svojim bližnjim.[8]

Vampirske moći

bat2

Davor Golubović, Bat

Vampiri imaju sposobnost razobličavanja, pretvaranja u maglu, ili iščezavanja. Pomoću tih sposobnosti mogu ući u mjesta koja nisu lako dostupna i na kojima će biti zaštićeni od smrtnika onda kada su najranjiviji – u vrijeme dnevnog sna. Stanja u kojima uzimaju oblik nekih životinja bila su pripisivana njihovim osnovnim moćima, a životinje čije oblike se smatralo da uzimaju bile su šišmiši, mačke, psi, vukovi, štakori, miševi. No, mijenjanje oblika smatra se čistom besmislicom. Ako prihvatimo da su vampiri stvorenja od krvi i mesa, ne samo prikaze – nematerijalni stvorovi, njihovo mijenjanje oblika ne može se objasniti ni na koji, za moderan svijet, prihvatljiv način.

Smatra se da njihova pojava (lik) djeluje opčinjavajuće, a posebno oči. Postoji vjerovanje da pogled u vampirske oči često oduzima želju za životom; volju i sposobnost odlučivanja, tako da osobe opčinjene vampirskim očima izgledaju kao beznadežno zaljubljene u vampirsku pojavu.

Zaštita od vampira

Najpoznatije sredstvo je bijeli luk. Stavlja se u sobu na prozore i vrata, ili se nosi oko vrata. Kod hrišćana, često se miješa sa svetom vodom pa se može poprskati ili prosuti po mjestu na kojem želimo zabraniti pristup vampiru. Ribarske mreže stavljaju se na prozore, vrata ili grobove da privuku pažnju vampira koji su opsjednuti odvezivanjem stvari. Čvorovi su takođe često sredstvo odbrane. Rumuni zajedno s mrtvima sahranjuju konopac s čvorovima. Konopci , čvorovi , mreže pa i čarape stavljaju se u grob da bi se po buđenju neumrli odmah prihvatio posla odvezivanja.

Sav taj horror!

Da bismo mogli da uživamo u čudovištima iz legendi na velikom platnu, i uživamo u strahu od njih, pomogli su nam reditelji horor filmova, ili predstavnici istoimenog žanra. Međutim, šta to stvarno navodi ljude da gledaju horor filmove? Jedna od mogućih pretpostavki je da filmovi strave, smrti i nasilja predstavljaju zamjenu za ritual, a ritual je u korijenu tradicije i prema definiciji predstavlja sistem pravila koja određuju ponašanje pojedinca i simbolički se reflektuju na simbolički svijet. U tom smislu logično je zaključiti da mediji sve više zamjenjuju ulogu i funkciju tradicije. Naime, horor čini realnim ono što je potisnuto, tačnije, što je neprihvatljivo za svjesni um. Horor je žanr posvećen onim posebnim stanjima u kojima tela bivaju isečena, paljena ili topljena; u kojima ih tuđinske sile opsedaju, inficiraju i oplođavaju; u kojima tkivo slobodno mutira, preobražava se, razvija ili trune. Ovo je žanr čiji je naum da izazove snažnu visceralnu reakciju – ne samo u umovima već i u telima svojih čitalaca i gledalaca.[9] Džozef Ruben (Joseph Ruben), jedan od poznatijih holivudskih reditelja, rekao je o strahu, iniciran horor filmovima, da uživa da plaši publiku… a odmah potom objasnio – jer sam i sam kukavica. Ne volim ni da gledam takve filmove. Kada sam gledao „Osmog putnika“…. trebalo mi je deset minutad da se saberem, ali nisam smio da se vratim na svoje sjedište, već sam ostatak filma odgledao stojeći u pozadini. Uvijek sam bio kukavica i zato za odmazdu mučim druge ljude. Dakle, horor filmovi se bave našom primarnom prirodom i njenim strahovima: našim noćnim morama, našom ranjivošću, našim otudjenjem, strahom od nepoznatog, strahom od smrti i rastrzanja, gubitkom identiteta ili strahom od seksualnosti.

U gotovo svakom horor filmu, glavni lik je negativac. Rani horor filmovi bili su zasnovani na gotskoj literaturi sa čudovištima kao što su vampiri, vukodlaci, fantomi. Uglavnom su bili niskobudžetni s eksplicitnim scenama nasilja. Poslije Drugog svjetskog rata, jasno se izdvajaju podžanrovi horora i nastaju prvi kvalitetni i cijenjeni filmovi tog tipa.

Podžanrovi horor filma su sljedeći:

  • Splater film (splatter film) – horor koji zastrašuje scenama nasilja i mučenja. (Hostel, Testera, Brda imaju oči…)
  • Slešer film (slasher film) – film čiji je glavni lik psihopata ili serijski ubica, koji najčešće ubija tinejdžere koji tokom raspusta provaljuju u napuštene uklete kuće ili borave u ljetnjim kampovima. (Petak 13, Noć vještica, Posljednja ekskurzija…)
  • Akcioni horor (action-horror film) – filmovi sa vampirima, vukodlacima, zombijima; imaju elemente akcionog filma i avanture. (Van Helsing, Mumija, Povratak mumije…)
  • Psihološki horor (psychological horror) – horor koji izaziva strah muzikom, kadrovima ili činjenicama koje zaključuje publika, a koje glavni junak ne može da shvati; to su filmovi koji treba da uplaše gledaoca bez upotrebe fizičkog nasilja. (Rozmarina beba, Crni labud, Duhovi u nama…)
  • Gotički horor (gothic horror) – film sa elementima horora i ljubavne drame, često adaptacija nekog romana. (Intervju sa vampirom, Drakula…)[10]

Horor spada u takozvane tjelesne žanrove. Ovaj termin, ustanovila je Linda Vilijams (Linda Williams) primijenivši ga na horor, pornografiju i melodramu u svom eseju Filmska tijela: žanr, pol i eksces. Vilijamsova naglašava da se ovaj žanr odlikuje prividnim odsustvom prikladne estetičke distance, odnosno utiskom pretjeranog unošenja u senzaciju i emociju. Međutim, da li se iza svog tog užasa krije neko dublje značenje?

Tjelesne reakcije koje su neodvojive od duhovno-psiholoških, a koje treba da izazove dobar horor film, kreću se od drhtavice, grčenja, ubrzanog pulsa, lupanja srca, škrgutanja zubima, iskolačenih očiju… Horor žanr izaziva šok i gađenje najčešće podsredstvom onoga što je naumljeno da ostane unutra, podsredstvom krvi. Zbog toga je estetika ovog žanra umnogome zasnovana na tjelesnom, pa često stoji na granici takozvanog lošeg ukusa, a ponekad se desi da tu granicu i pređe. Iako sa svojim neprijatnim prizorima i osporavan kao žanr, horor se ne može tako lako odbaciti.

U kinematografiji su zastupljene dvije vrste horora. Prva bi se, prema tumačenju D. Ognjanovića u tekstu Politika tela i estetika straha, mogla nazvati lagani horor –karakteriše ga strah koji proizvodi poistovjećivanje s likom čiji je život u opasnosti; strah pojačan generičkim postupcima (prepoznatljivim za taj žanr) kojima se naglašavaju atmosfera i napetost situacije. Ta vrsta strave proizvodi se privremenom suspenzijom nevjerice od strane gledaoca koji prihvata zamagljivanje granice između fiktivnog svijeta junaka i stvarnog svijeta u kome prebiva, pa stoga reaguje, čak i svojim tijelom (fiziološki) na opasnost koja je samo na ekranu. Jedan od poznatih predstavnika ove vrste horora je Stiven King (Stephen King) a zastupljen je i kod većine američkih reditelja-hororista, čiji filmovi dospijevaju u masovnu distribuciju. Druga vrsta horora, mogla bi se imenovati kao kognitivni horor koji posjeduje ista estetička sredstva i motive koji se mogu naći u laganom hororu, a razlika je u tome što ih on koristi sa drugačijim značenjem kako bi izrazio drugačiji svjetonazor. U kognitivnom hororu, strava se ne izaziva toliko poistovjećivanjem sa sudbinom koja zadesi određeni lik, koliko otkrićem do koga on dolazi, i njegovim implikacijama po ljudsko stanje u najširem smislu. Riječ je o strahovima koji su ukorijenjeni u ljudsku prirodu, i često imaju značajne egzistencijalne, čak i metafizicke konotacije. Umjesto konvencionalnog monstruma koji iskače iz plakara, djela koja spadaju u ovu vrstu horora suočavaju nas sa stvarnim užasima modernog čovjeka, kakvi su: svijet bez Boga; metafizički i egzistencijalistički užas praznine (horror vacui); da je čovjek sveden na krhko, smrtno tijelo, otvoren za opsjednutost silama spolja, a nesiguran iznutra.

S tim u vezi, horor je i pri neupitnoj sklonosti estetici šoka, osuđen da neprestano preispituje ustanovljene norme – šta je prikladno, pristojno, lijepo, harmonično i prijatno. Budući da su šokantni prizori horor žanra često nabijeni prevratničkim potencijalima, preispitujući ne samo određeno društvo u konkretnoj tački u vremenu, već i čovjeka i njegov položaj u univerzumu, implikacije takvog žanra nisu masovno popularne, i često ostaju u okrilju kultnog filma.

S druge strane, konformizam i klišeiziranost svakako utiču na originalnost žanra strave kao takvog. U tom smislu postoji tek nekoliko iracionalnih tema koje prerastaju u univerzalni dramaturški jezik, što neumitno snižava kvalitet ostvarenja. Protagonisti tih filmova znaju da se nešto strašno dešava oko njih, ili u njima, ali ipak kao po pravilu, ostaju da čekaju – da bi potom izašla čudovišta iz nekog zapećka ili skrovišta i uhvatila ih. Ili šta se dešava kada u već standardnom klišeu u horor filmovima likovi odu na najopasnije mjesto, iako ih neko stalno upozorava da ne čine to i da se klone tog mjesta. Čuvena rečenica u trenutku kada napetost dostiže klimaks: Hajde da se sada razdvojimo! Tada nastupa psihološki preokret i provokacija samog autora kada gledalac prestaje da saosjeća sa ljudskim bićima i počne da podržava čudovišta ili psihopatu-ubicu. Natprirodni svijet čudovišta i monstruma, svijet prelaznih bića i fantastičnih stvorenja posjeduje sposobnost destrukcije i dekonstrukcije svoje okoline, što još više podstiče užas. Na taj način folklor smrti useljava se u čovjekove snove i košmare. Fantastične spodobe predstavljaju transformaciju najdubljih demonskih strepnji čovjekovog bića u neki drugi strah.

Mitska stvorenja poput vukodlaka, vampira, vještica bolno su svjesna sopstvene usamljenosti, izolacije od ostalog dijela društva, što ih u krajnjoj liniji vodi ka prokletstvu besmrtnosti i nemoći da se uklope među ljude. Otuda su ta mitska bića, vječito u nekakvoj potrazi – nezadovoljna, frustrirana , a autori im potom dodjeljuju uloge osvetnika esterminatora, onih koji gube sopstveni identitet, djelaju bez svijesti ili parazitiraju, potencirajući time još više njihovo prokletstvo neuklopljenosti.

 

Izvori

  1. Alen, Vudi (2007). Kratak, ali koristan, vodič kroz građansku neposlušnost. Solaris. Novi sad.
  2. Eko, Umberto (2007). Istorija ružnoće. Plato. Beograd.
  3. Floresku, Radu; Mekneli, Rejmond (1988). U potrazi za Drakulom. Prosveta. Beograd.
  4. Kant, Imanuel (1975). Kritika moći suđenja. Beogradski izdavačko-grafički zavod. Beograd.
  5. Kuk, A. Dejvid (2005). Istorija filma I. Clio. Beograd.
  6. Pađan, Zvonko (2008). Estetika ružnoga u arhitekturi. Školska knjiga. Zagreb.

Leksikon

  1. Vujaklija, Milan (1980). Leksikon stranih reči i izraza. Prosveta. Beograd.
  2. Steel, Miranda (2000). Oxford WordPower dictionary. Oxford University press. Oxford.
  3. Popović, Tanja (2007). Rečnik književnih termina. Logos art. Beograd.
  4. www.wikipedia.org
  5. Grupa autora (2002). Leksikon filmskih i TV pojmova. Univerzitet umetnosti. Beograd.
  6. Filmografija:
  7. Nosferatu – A Symphony Of Horror
  8. (1922) Germany
  9. w Henrik Galeen; novel Bram Stoker
  10. d F.W. Murnau; ph Fritz Arno Wagner, Günther Krampf

Filmografija

  1. Dracula
    (1931) USA
    w Hamilton Deane, John L. Balderston; novel Bram Stoker
    d Tod Browning; ph Karl Freund; m Milton Carruth
  2. Horror of Dracula
  3. (1958) USA
    w Jimmy Sangster; novel Bram Stoker
    d Terence Fisher; ph Jack Asher; m Bill Lenny
  4. Bram Stoker’s Dracula
  5. (1992) USA
    w James V. Hart; novel Bram Stoker
    d Francis Ford Coppola; ph Michael Ballhaus; m Anne Goursaud, Glen Scantlebury, Nicholas C. Smith

[1] Kant, Imanuel (1975). Kritika moći suđenja. Beogradski izdavačko-grafički zavod. Beograd.

[2] http://bs.wikipedia.org/wiki/Tao_Te_Ching

[3] Pađan, Zvonko (2008). Estetika ružnoga u arhitekturi. Školska knjiga. Zagreb.

[4] Eko, Umberto (2007). Istorija ružnoće. Plato. Beograd. str. 19

[5] Alen, Vudi (2007). Kratak, ali koristan, vodič kroz građansku neposlušnost. Solaris. Novi sad.

[6] Eko, Umberto (2007). Istorija ružnoće. Plato. Beograd. str. 111; 114

[7] Eko, Umberto (2007). Istorija ružnoće. Plato. Beograd. str. 311

[8] Bandić, Dušan (1997). VAMPIR u religijskim shvatanjima Jugoslovenskih naroda. U: Carstvo zemaljsko i carstvo nebesko. XX vek, Beograd. str. 85-86

[9] Ognjanović, Dejan (2006). Politika tela i estetika straha. Polja, Časopis za književnost i teoriju. Broj 439.

[10] http://sr.wikipedia.org/wiki/Horor_film