Skip to content

PITER BROJGEL… danas?

Aleksandra Ristić

EDI-02, 12/2016


Tokom 15. veka, umetnici severno od Alpa ostali su ravnodušni prema italijanskim stilovima i idejama, ali od 1500. godine italijanski uticaj se počeo širiti i severna renesansa zamenjuje poznu gotiku.

Holandija je u 16. veku imala najuzburkaniju i najtežu istoriju od svih zemalja severno od Alpa. Kada je reformacija počela, ona je bila deo Habzburškog carstva pod Karlom V koji je bio kralj Španije. Protestantizam je ubrzo postao moćan i pokušaji krune da ga uguše doveli su do otvorene pobune protiv strane vladavine. Posle krvave borbe, severne provincije (današnja Holandija) su krajem veka postale nezavisne. Religiozne i političke razmirice mogle su imati katastrofalne posledice na umetnost, ali to se nije dogodilo. Između 1550. i 1600. godine, u doba najvećih nemira, Holandija je dala najveće slikare Evrope, među kojima i Pitera Brojgela starijeg.

Piter Brojgel stariji (1522/30-1569) genije među holandskim slikarima, slikao je pejzaže i scene iz seoskog života. Svakako da je Hijeronimus Boš imao velikog uticaja na Brojgelovo delo, pa je i on sam po mnogo čemu misteriozan kao i stariji umetnik. Mi o Brojgelu malo znamo, ali njegovo interesovanje za narodne običaje i svakidašnji život prostih ljudi izgleda da je proizašlo iz jednog složenog filozofskog stava. Bio je visokoučen, prijatelj humanista i štićenik habzburškog dvora. Očigledno nikada nije radio za crkvu, a kada je slikao religiozne teme, on ih je predstavljao na čudno dvomislen način. Isto tako je teško odrediti njegov odnos prema italijanskoj umetnosti, jer čuveni spomenici kojima su se severnjaci divili, njega, izgleda, nisu zanimali. U prirodi je pronašao najveću inspiraciju, pa je i do danas poznat kao majstor pejzaža. Njegov repertoar se sastoji i od biblijskih scena i metaforičnog prikazivanja Hristovog lika, kog je smestio u mitološki okvir slike

“Ikarov pad” (1558), ulje na platnu

“Ikarov pad” (1558), ulje na platnu

Priča o Ikaru preuzeta je iz grčke mitologije. Ikar i njegov otac su leteli pomoću krila koje je otac napravio kako bi izbegli egzil sa Krita. Iako ga je otac posavetovao da ne leti ni previše visoko, ni previše nisko, Ikarova želja da se što više približi suncu imala je za posledicu topljenje voska od kojih su krila načinjena i Ikar je pao na zemlju.

Brojgel je izabrao karakterističan momenat koji prikazuje na slici – Ikar neprimetno nestaje u moru.

U levom delu slike je prikazan seljak koji ore, ispod njega je pastir kom je pogled zakovan za nebo, kao da se tamo nešto veličanstveno dešava. Od dna brda, na kom se nalaze, sve do dalekog horizonta, prostire se more sa par brodova koji plove. Hladne planine uokviriju čitav prizor i dopunjavaju kompoziciju sveukupnog pogleda na svet. U blizini jednog broda, po čijim jedrima se osećaju vetrovita strujanja, iz mora izviruje par nogu mladića koji nestaje. Brojgel sve vizuelno odvraća od katasrofe koja se odvija ispred našeg nosa. Možda se čuo pljusak vode ili jauk, ali za ljude prikazane na slici oni ne predstavljaju nešto bitno, bilo šta čemu treba posvetiti pažnju. I sunce sija kao i uvek, a brod čija posada je morala da prisustvuje nesvakidašnjoj sceni mladićevog pada s neba, mora nekud da stigne, tako da polako plovi dalje ne zaustavljajući se.

Na Brojgela je, verovatno, jak utisak ostavilo slikarstvo pejzaža u Veneciji – stapanje likova i okoline i stepenasto prikazivanje prostora od prvog plana do pozadine. Od tih sećanja je poteklo, u Brojgelovom zrelom stilu, delo

“Povratak lovaca” (1565), ulje na platnu;

“Povratak lovaca” (1565), ulje na platnu

Povratak lovaca je jedan iz niza pejzaža koji predstavljaju godišnja doba. Međutim, priroda na ovoj slici je nešto više od samog okvira za ljudske radnje; ona je glavna tema slike. Iako je pejzaž dominantan, poseduje i narativni sadržaj. On kombinuje monumentalnost i pojednostavljenost figura i ekpresivni kvalitet raspoloženja. U donjem levom uglu se nalazi grupa po kojoj je slika i dobila ime (lovci). Po njihovom držanju tela se vidi da su mukotrpno radili, a umor se oseća i na psima koji ih prate, čiji su repovi povijeni. Njihov trom i spor hod prelepo postavlja tempo čitave slike. Iznad njih je drveće sa maestralnom detaljnošću naslikanim granama na kojima su ptice. Jedna ptica poleće i na prelep i elegantan način povezuje proctor, jer su ono što nam je blizu i ono što je udaljeno objedinjeni tim jednim letom. U udaljenom pejzažu prepoznajemo planine pokrivene snegom u čijem podnožju su zeleđena jezera na kojim su prikazani ljudi koji se kližu, šetaju, pričaju, padaju – život se nesmetano odvija.

“Seljačka svadba” (1567-68), ulje na platnu

Seljačka svadba je Brojgelova najupečatljivija slika iz života seljaka. To su tupavi i sirovi ljudi, glomazni i spori. Ali sama ta nespretnost im daje neku neobičnu dozu ozbiljnosti koja iziskuje naše poštovanje. Naslikani monotonim bojama, sa minimumom oblikovanja i bez senki, ti likovi ipak imaju težinu i čvrstinu. Prostor je prikazan u smeloj perspektivi, a čitava kompozicija je monumentalna i uravnotežena. Na slici je prikazan veliki broj figura, što upućuje na Bošov uticaj. Mladu je lako pronaći, jer je ona kompoziciono naglašena, ali sa mladoženjom je slučaj malo drugačiji. Nekada su teoretičari umetnosti smatrali da mladoženja nije prikazan, jer je običaj u to vreme nalagao da mladini roditelji organizuju proslavu za kćerkin specijalni dan, pa mladoženje nisu prisustvovale proslavi. Takođe, postoji mišljenje da je mladoženja ustvari momak koji činije sa hranom s pokretnog poslužavnika premešta ka strani gde sedi mlada sa roditeljima, jer je postojao običaj da mladoženja služi svoju buduću suprugu i njenu porodicu.

Danas se najveći broj Brojgelovih dela nalazi u Bečkom muzeju. Iako je u vreme kada je stvarao Brojgel bio poznat kao dizajner printova na osnovu kojih su drugi umetnici radili svoje slike, danas ga uglavnom znamo i uvažavmo kao slikara. Budući da slikarstvo nije umetnost koju možemo okarakterisati kao deo masovne kulture, definisanje opštih karakteristika Brojgelove publike je teško odrediti.

Ako bismo slučajno Brojgela i njegova dela preselili u današnje vreme naišli bismo na određene probleme, jer poslednjih decenija diskurs o nemogućnosti novog u umetnosti postaje široko rasprostranjen i veoma uticajan. Umetnička stvarnost je podređena muzeju – stvarno može biti definisano samo u poređenju sa muzejskom kolekcijom. Naša slika stvarnosti je uslovljena našim poznavanjem muzeja. Ono što je već postavljeno u muzeju automatski se smatra svojinom prošlosti. Ako ponovite nešto što je već deo kolekcije, vaša umetnost će biti ocenjena, od strane muzeja, kao običan kič, dakle, biće odbačena. Najopštija formula moderne umetnosti može glasiti: više nije moguće uraditi nešto staro. Moderno umetničko delo nije nikakav javni ukus, nikakav lični ukus, pa čak ni ukus samog umetnika jer nastaje pod prisilom da se bude novo. Novo umetničko delo izgleda zaista novo ako na određeni način liči na svaki drugi profani predmet popularne kulture. S jedne strane, muzej kao institucija potreban je kako bi sačuvao vrednosti Brojgelovih dela kao deo istorije umetnosti, a sa druge, ako bi se danas po prvi put vrednovala njegova dela, muzej bi ih odbacio kao simulakrum neke vremenski udaljene stvarnosti i kao takve ne bi ih prepoznao kao nova ili aktuelna umetnička dela. Umetničko delo u muzeju živi duže i duže čuva svoj prvobitni oblik, nego što to uspeva običnom predmetu u “realnosti”. Upravo zbog toga, običan predmet izgleda više “živ” ili više “stvaran” u muzeju nego u samoj stvarnosti. Kratak životni vek je upravo definicija običnog života. Dakle, ako promenimo životni vek običnoj stvari, mi menjamo sve zapravo ne menjajući ništa. Naša imaginacija je sa spoljašnjeg izgleda stvari preusmerena na mehanizam održavanja, restauracije i materijalne potpore – koje su sama suština muzejskih primeraka. Shodno tome, da pomenem i tradiciju “ready-made” koja datira još od Dišana. Budući da je muzejska publika godinama učena ovom pristupu umetnosti, Brojgelovim slikama ne bi bila data muzejska zaštita, tako da je ipak najbolja varijanta da Brojgela ostavimo u 16. veku i samim tim omogućimo sebi to zadovoljstvo upoznavanja i uživanja u njegovom radu.